De gebarenschat van Weerklank

De gebarenschat van Weerklank (de gebaren uit het Weerklankgebarenboek) is een samenstelling van 850 gebaren uit de NGT waaruit de cliënt, met zijn verstandelijke en/of communicatieve handicap, begrippen kan gebruiken die hij toepast en/of begrijpt en die passen bij zijn communicatieniveau. Van deze gebaren zijn er 43 aangepast aan de mogelijkheden van mensen met een verstandelijke en communicatieve beperking.
De Weerklankgebaren, zoals gebruikers de gebarenschat zijn gaan noemen, is de laatste zeventien jaar een begrip geworden in de zorg voor mensen met een auditieve, verstandelijke en/of communicatieve handicap. Meer dan tweederde van alle instellingen, verspreid door Nederland, maakt gebruik van de Weerklankgebaren. Hieronder vallen instellingen voor mensen met een verstandelijke handicap, ZML-scholen, mytylscholen en revalidatiecentra. Deze instellingen hebben bewust gekozen voor het gebruik en de visie van Weerklankgebaren in plaats van andere gebarensystemen die voor de doelgroep in omloop zijn. Uit de praktijk blijkt dat de gebaren goed aansluiten bij de natuurlijke gebaren en dat veel gebaren uit het bestand gemaakt kunnen worden met één hand. Een ander voordeel is dat cliënten onderling en cliënten en begeleiders elkaar sneller begrijpen, omdat informatie over dagelijkse dingen uitgewisseld kan worden.
De gebarenschat van Weerklank is geen gebarentaal, zoals de NGT, maar wordt wel een vorm van Nederlands met Gebaren genoemd. De gebarenschat van Weerklank wil uitdrukking geven aan belangrijke begrippen die in het dagelijks leven een rol spelen. De gebarenschat past geen grammaticale regels toe, maar de gebruiksmogelijkheden ervan zijn niet beperkt tot slechts losse begrippen. Het gebarenvocabulaire kent verschillende ‘woordsoorten’, zoals vraagwoorden en tijdsaanduidingen.
Gebaren kunnen aan elkaar worden geregen tot korte, eenvoudige zinnen. Bij de expressie, het begrip en de betekenis van het gebarenvocabulaire spelen met name de gesproken taal, (gezichts)mimiek, lichaamshouding en het gebruik van de ruimte een belangrijke rol. De cliënten en de begeleiders kunnen zich met behulp van de gebarenschat uitdrukken in een, -twee –of meerwoordzinnen. De begeleiders zullen voor de cliënten de belangrijkste onderdelen van de gesproken zin ondersteunen met een gebaar en eventuele bijpassende visuele middelen. Daarmee sluiten de begeleiders met hun gesproken taal en gebarenaanbod aan bij dat wat een cliënt begrijpt en aankan.
De gebarenschat van Weerklank is een samenstelling van voornamelijk transparante en iconische gebaren.
Transparante gebaren zijn gebaren waarbij de relatie tussen de vorm en die- of datgene waar het gebaar naar verwijst (de referent) zo doorzichtig (transparant) is, dat zelfs iemand die het gebaar niet kent, er de betekenis van kan begrijpen.
Denk hierbij aan de gebaren voor DRINKEN, ETEN, SLAPEN;
Maar het is afhankelijk van het niveau van de gebruiker van de gebarenschat of transparante gebaren inderdaad direct afleidbaar zijn. Voor veel cliënten moet de relatie tussen vorm en betekenis van het gebaar gewoon eerst worden aangeleerd.
Iconische gebaren, ook wel halftransparante gebaren genoemd, zijn gebaren waarbij de betekenis van het gebaar een relatie heeft met de vorm van het gebaar. Mensen die deze gebaren niet kennen, zullen de betekenis van dit gebaar niet meteen goed kunnen interpreteren. De bijzondere vorm-betekenisrelatie vraagt wel enige kennis van de wereld.
Voorbeelden van iconische gebaren zijn: REGEN (de vingers maken de beweging van vallende druppels) en SNEEUW (de vingers maken de beweging van dwarrelende sneeuw);
De iconische elementen van deze gebaren, die worden uitgedrukt door de plaats en de beweging van de handen, moeten ook eerst worden herkend of worden aangeleerd.
Gezien de hoeveelheid begrippen kunnen niet alle gebaren transparant of iconisch zijn, daarom horen bij de Weerklankgebaren ook arbitraire gebaren. Deze gebaren zijn meer abstracte weergaven van begrippen. Zelfs wanneer men de betekenis kent, is van een arbitrair gebaar de vorm niet in verband te brengen met de betekenis.
Een goed voorbeeld hiervan is het gebaar voor MAMA;
Deze arbitraire gebaren zijn moeilijker voor de doelgroep omdat ze eerst moeten worden aangeleerd binnen een bekende context, aan de hand van bewuste ervaringen, zodat de inhoud van het begrip ervaren kan worden en later kan worden gereproduceerd.
Voor veel gebruikers van de gebarenschat van Weerklank geldt dat het koppelen van gebaren aan bekende situaties, een goede manier is om de betekenis van de gebaren te leren kennen, toe te passen en de uitvoering ervan goed aan te leren. Wanneer een cliënt net begint met gebaren leren, is het belangrijk dat goed wordt geoefend met gebaren die wat betreft plaats en beweging onderling verschillend zijn.
De gebaren uit de NGT die speciaal voor de samenstelling van de gebarenschat van Weerklank werden geselecteerd, zijn eenvoudig in handvorm en beweging, zo beeldend mogelijk en zo goed als mogelijk van elkaar te onderscheiden en daardoor herkenbaar. De gebaren uit de gebarenschat van Weerklank zijn daardoor goed te produceren voor de spreker/gebarende en goed waarneembaar voor de luisteraar.
Naast de gebarenschat van Weerklank is het belangrijk dat ook andere communicatiemiddelen, zoals foto’s, pictogrammen en (gebruik)voorwerpen bij de communicatie worden ingezet. Met name voor cliënten met een IQ van 50 of minder, blijven visuele communicatiemiddelen een goede basis voor de verwerving, de expressie en het begrip van taal en communicatie.

Welke punten zijn van belang voor het slagen van communicatie d.m.v. gebarentaal?

Ten eerste is het erg belangrijk dat per cliënt wordt uitgezocht welke woorden hij kent, begrijpt en gebruikt. Het beste is dat dit bij het aanleren van de gebaren direct wordt bijgehouden, dit is makkelijker dan wanneer je later moet nagaan welke woorden iemand kent, begrijpt en gebruikt.
Ten tweede is het erg belangrijk dat zowel de cliënt als diens begeleiders de gebarenschat die de cliënt gebruikt voldoende beheersen.
Wanneer zowel de cliënt als diens begeleiders die gebarenschat voldoende beheersen, zal de communicatie makkelijker verlopen dan wanneer een of beide partijen de gebarenschat niet voldoende beheerst.
Het voldoende beheersen van de gebarenschat houdt in dat zowel de cliënt als diens begeleiders de gebaren kennen van de woorden die de cliënt kent, begrijpt en gebruikt.
Om de gebarenschat per cliënt goed te blijven beheersen, is het erg belangrijk om die gebaren regelmatig te blijven herhalen. Dit kan je bijvoorbeeld doen in een teamoverleg.
Ten derde is het erg belangrijk dat zowel de cliënt als diens begeleiders gemotiveerd en enthousiast zijn om met elkaar te communiceren.
Wanneer zowel de cliënt als diens begeleiders gemotiveerd en enthousiast zijn om met elkaar te communiceren, zal de communicatie soepeler verlopen dan wanneer een of beide partijen niet gemotiveerd en enthousiast zijn.
Voor de cliënt met de communicatieve handicap is het belangrijk dat hij gemotiveerd en enthousiast is om iets te vertellen. Als begeleider kan je de cliënt ook motiveren door communicatie uit te lokken. Dit kan je doen door de cliënt met behulp van gebarentaal die hij beheerst, gesloten vragen te stellen. Op deze manier voorkom je dat de cliënt kan antwoorden met alleen ‘ja’ of ‘nee’, en spoor je hem aan om gebarentaal te gebruiken.
Voor de begeleider is het belangrijk dat hij gemotiveerd en enthousiast is om met de cliënt te communiceren. In dit geval kan je dat bereiken door je regelmatig te verdiepen in de gebaren die de cliënt kent, begrijpt en gebruikt, zodat je weet wat zijn communicatieniveau is. Wanneer je de gebaren die de cliënt kent, begrijpt en gebruikt voldoende beheerst, wordt je vaak vanzelf gemotiveerd en enthousiast om met die cliënt te communiceren.
Ten vierde is het belangrijk dat iedereen dezelfde manier van communicatie toepast bij een cliënt. Dus het is de bedoeling dat de begeleiders van wonen, de begeleiders van werk, de ouders en/of familie, de vrienden, de eventuele huisgenoten en alle andere mensen die met een desbetreffende cliënt omgaan, allemaal op één lijn zitten wat betreft het communiceren en het gebruiken van gebaren. Op deze manier hoeft de cliënt zich niet steeds aan te passen, maar passen anderen zich aan hem aan.
Ten vijfde is het erg belangrijk dat communicatieruis zoveel mogelijk beperkt wordt, zodat de cliënt en diens begeleiders zich goed kunnen concentreren, en zo min mogelijk worden afgeleid.
Wanneer je met een cliënt communiceert door middel van gebarentaal is het belangrijk dat zowel de cliënt als de begeleider(s) goed geconcentreerd zijn. Dit is erg belangrijk omdat op die manier eventuele fouten en miscommunicaties het meeste voorkomen worden. Communicatieruis is nooit helemaal te voorkomen, omdat er altijd wel geluiden om je heen zijn die je kunnen afleiden. Maar je kunt het wel zoveel mogelijk beperken door een zo rustig mogelijke plek op te zoeken om te communiceren. Wanneer zowel de cliënt als de begeleider(s) zich kunnen afsluiten voor de communicatieruis, kan er ook gecommuniceerd worden op drukke(re) plaatsen, zonder dat dit de communicatie negatief beïnvloedt.


Conclusies uit de literatuurstudie

• Voor het goed laten verlopen van communicatie d.m.v. gebarentaal is het belangrijk dat zowel de cliënt met de communicatieve handicap als diens begeleider(s) de gebarenschat van de cliënt goed beheersen.
• Voor optimale communicatie d.m.v. gebarentaal is het belangrijk dat je van iedere cliënt weet welke gebaren hij/zij kent, begrijpt, beheerst en gebruikt. Ook is het belangrijk dat je weet op welke manier de cliënt de gebaren toepast en communiceert met behulp van gebaren.
• Voor optimale communicatie d.m.v. gebarentaal is het belangrijk dat zowel de begeleiders als familie, vrienden en kennissen van de cliënt met de communicatieve handicap op dezelfde manier communiceren met die cliënt, zodat deze zijn communicatie niet steeds hoeft aan te passen aan de communicatie van de ander.
• Voor optimale communicatie bij cliënten met een communicatieve handicap is het belangrijk dat, naast de gebarentaal, ook gebruik wordt gemaakt van hulpmiddelen, zoals picto’s en foto’s.
• Voor optimale communicatie d.m.v. gebarentaal en het slagen ervan is het belangrijk dat communicatieruis, indien mogelijk, zoveel mogelijk beperkt wordt.

Praktijkonderzoek

Voor mijn praktijkonderzoek heb ik een aantal deelvragen geformuleerd, die ik heb afgeleid uit mijn probleemstelling.
Ik heb de volgende deelvragen geformuleerd:
• Hoe is het gesteld met de kennis in de gebarentaal bij begeleiders van wonen?
• Hoe is het gesteld met de kennis in de gebarentaal bij begeleiders van werk/dagebsteding?

Conclusies uit het praktijkonderzoek

De conclusies uit mijn praktijkonderzoek zijn als volgt:
• Bijna éénderde van de 16 groepen die hebben meegewerkt aan mijn praktijkonderzoek bezitten op hun groep geen literatuur over gebarentaal, terwijl zij er wel dagelijks mee te maken hebben.
• Van de 25 personen die hebben meegewerkt aan mijn praktijkonderzoek geeft 88% aan dat zij wel eens problemen hebben met het begrijpen van de cliënt die communiceert d.m.v. gebarentaal.
En van de 25 personen die hebben meegewerkt aan mijn praktijkonderzoek geeft ook 88% aan dat zij wel eens problemen hebben om zichzelf begrijpbaar te maken in hun communicatie d.m.v gebarentaal.
• Van de 25 personen die hebben meegewerkt aan mijn praktijkonderzoek geeft 62% aan dat zij de kennis in de gebarentaal binnen het team niet
up-to-date houden.
En dit terwijl bijna driekwart van de 25 personen die hebben meegewerkt aan mijn praktijkonderzoek denkt dat hun team behoefte heeft aan extra kennis m.b.t. de gebarentaal.
• Van de 19 personen die hebben meegewerkt aan mijn praktijkonderzoek door een enquête in te vullen, vindt 63% dat hun team niet voldoende kennis heeft in de gebarentaal.

Vergelijking tussen literatuurstudie en praktijkonderzoek

Overeenkomsten:
• In de literatuurstudie komt het volgende naar voren:
Voor optimale communicatie bij cliënten met een communicatieve handicap is het belangrijk dat, naast de gebarentaal, ook gebruik wordt gemaakt van hulpmiddelen, zoals picto’s en foto’s.
Uit het praktijkonderzoek blijkt ook dat 100% van de personen die een enquête hebben ingevuld, op hun groep gebruik maken van hulpmiddelen in de communicatie, en dat 94% van de personen die ik geïnterviewd heb, op hun groep gebruik maken van hulpmiddelen in de communicatie.
• In de literatuurstudie komt het volgende naar voren:
Transparante gebaren zijn het makkelijkst om te herkennen/begrijpen; de relatie tussen de vorm en datgene waar het gebaar naar verwijst is zo doorzichtig (transparant), dat zelfs iemand die het gebaar niet kent, er de betekenis van kan begrijpen.
Iconische gebaren zijn, voor mensen die bekend zijn met gebarentaal, ook wel redelijk makkelijk te herkennen/begrijpen; dit zijn gebaren waarbij de betekenis van het gebaar een relatie heeft met de vorm van het gebaar.
Arbitraire gebaren zijn het moeilijkst om te herkennen/begrijpen; het zijn abstracte weergaven van begrippen. Zelfs wanneer men de betekenis kent, is van een arbitrair gebaar de vorm niet in verband te brengen met de betekenis.
Uit de antwoorden, verkregen uit de interviews, blijkt ook dat de problemen in de communicatie d.m.v. gebarentaal het meest voorkomt bij gebruik van arbitraire gebaren. De Transparante gebaren kennen de begeleiders wel goed, en ook de iconische gebaren kennen de meeste begeleiders wel.

Verschillen:
• In de literatuurstudie komt het volgende naar voren:
Communicatieproblemen kunnen door verschillende factoren ontstaan.
Intrapersoonlijke communicatie (interpretatie) en communicatieruis zijn hier twee veel voorkomende voorbeelden van.
In de praktijk worden deze voorbeelden echter níet als oorzaak gezien, in de praktijk wordt de oorzaak meestal gezocht bij onvoldoende kennis in de gebarentaal (zowel bij cliënt als bij begeleider), of bij het te snel willen communiceren en daardoor onvoldoende aandacht/tijd te nemen voor het communiceren.
• In de literatuurstudie komt het volgende naar voren:
Voor optimale communicatie d.m.v. gebarentaal is het belangrijk dat je van iedere cliënt weet welke gebaren hij/zij kent, begrijpt, beheerst en gebruikt. Ook is het belangrijk dat je weet op welke manier de cliënt de gebaren toepast en communiceert met behulp van gebaren.
Uit het praktijkonderzoek blijkt dat 63% van de personen die een enquête hebben ingevuld vindt dat hun team niet voldoende kennis heeft in de gebarentaal. En uit de antwoorden van het interview blijkt dat het merendeel van de ondervraagde groepen niet op de hoogte zijn van de precieze gebarenschat van de cliënten die communiceren d.m.v. gebarentaal.

Aanbevelingen

Aanbevelingen op microniveau
• Mijn eerste aanbeveling op microniveau: Iedere cliënt (die communiceert d.m.v. gebarentaal) moet samen met diens begeleiders minimaal 1 x per week samen de gebaren oefenen die de cliënt beheerst, begrijpt en gebruikt.
Op die manier weet de cliënt dat er aandacht besteedt wordt aan de communicatie en weten de begeleiders op welke manier de cliënt de gebaren uitvoert en toepast. Hierdoor kan de communicatie verbeterd worden, omdat de begeleiders hun communicatie dan kunnen aanpassen aan (het niveau van) de cliënt.
• Mijn tweede aanbeveling op microniveau: De cliënten, die moeite hebben met het communiceren d.m.v. gebarentaal, moeten minimaal 1 keer in de twee weken een logopedieles volgen zodat ze zich verder kunnen ontwikkelen in hun communicatie d.m.v. gebarentaal.

Aanbevelingen op mesoniveau
• Mijn eerste aanbeveling op mesoniveau: Ieder team, dat te maken heeft met cliënten die communiceren m.b.v. gebarentaal, moet samen met de logopediste gaan uitzoeken welke gebaren de cliënten beheersen, begrijpen en gebruiken.
Op die manier weet het team precies welke gebaren ze moeten beheersen om optimaal te kunnen communiceren met de cliënten, en kunnen ze zich specifiek op die gebaren gaan richten.
• Mijn tweede aanbeveling op mesoniveau: Ieder team, die te maken heeft met cliënten die communiceren m.b.v. gebarentaal, moet structureel aandacht besteedt aan de gebarentaal.
Dit kan gedaan worden door minimaal 1 x in de maand een extra teamvergadering m.b.t. de gebarentaal in te plannen, en in deze teamvergadering de gebarenschat per cliënt te oefenen. Het is belangrijk om dit in een teamvergadering te doen omdat dan, in de meeste gevallen, alle werknemers aanwezig zijn. En ook omdat een teamvergadering minimaal 1 x per maand plaatsvindt, en de kennis bij de werknemers op die manier goed up-to-date blijft.

Aanbevelingen op macroniveau
• Mijn eerste aanbeveling op macroniveau: De instelling moet er voor zorgen dat alle groepen, die te maken hebben met cliënten die communiceren m.b.v. gebarentaal, literatuur bezitten over de gebarentaal.
Bij problemen en/of knelpunten in de communicatie kunnen de begeleiders van de cliënten, die communiceren m.b.v gebarentaal, in de literatuur op zoek gaan naar een oplossing.
• Mijn tweede aanbeveling op macroniveau is: De instelling moet voor zijn medewerkers regelmatig themabijeenkomsten / workshops over gebarentaal organiseren.
Om er voor te zorgen dat iedereen deze themabijeenkomsten/ workshop bijwoont, moet de Trans deze themabijeenkomsten / workshops verplicht maken voor werknemers die in hun werk te maken hebben met cliënten die communiceren m.b.v. gebarentaal. Om de werknemers iets terug te geven voor hun inzet moeten ze de tijd, die de themabijeenkomsten / workshops in beslag nemen, terug krijgen in de vorm van vrije uren. Dit laatste is echter alleen van toepassing wanneer de werknemers in hun eigen vrije tijd moeten terugkomen voor een themabijeenkomst / workshop.

Einde scriptie.

[ terug... ]